13279

Ten paragraf dotyczy narodu. Zobacz podobnie: Judaizm.

Żydzi

Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.

Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)

Regiony zamieszkania
 Izrael:
5 540 000

 Stany Zjednoczone:
5 300 000
 Francja:
490 000
 Kanada:
375 000
 Wielka Brytania:
295 000
 Rosja:
215 000
 Argentyna:
183 000
 Niemcy:
120 000
 Australia:
107 000
 Republika Południowej Afryki:
106 000
 Ukraina:
103 591-500 000
 Węgry:
>100 000
 Brazylia:
96 000
 Meksyk:
40 000-50 000
 Białoruś:
45 000
 Belgia:
32 000
 Turcja:
18 000 do 30 000
 Holandia:
18 000 do 30 000
 Włochy:
30 000
 Chile:
21 000
 Iran:
11 000-35 000
 Etiopia:
>22 000
 Azerbejdżan:
20 000
 Urugwaj:
20 000
 Hiszpania:
12 000
 Polska:
>12 000

Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne

Religie
głównie judaizm

Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie

Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Bóstwo/’ czy też ‘czciciele /Wszechmogący/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych jak Hebrajczycy czy też Izraelici, posługujący się oryginalnie językiem hebrajskim.

Pierwotnie wchodzili oni bodajże w zawartość grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była credo narodowa - religia mojżeszowa a obszar kulturowy żydowska.

Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.

Spis treści

• 1
• 2 Najstarsze historia Żydów
• 3 Żydzi w diasporze
  • 3.1 Diaspora europejska
  • 3.2 Diaspory podług wielkości
• 4 II konflikt zbrojny światowa
• 5 Insurekcja współczesnego Izraela
• 6 Przypisy
• 7 Zobacz też
• 8 Linki zewnętrzne

//

Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba zaś późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy natomiast Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd także znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a później, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za z większym natężeniem godnych potomków Izraela, jako że posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Najwyższy a w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali kodeks prawa mojżeszowego. Poniżej kres VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy i uprowadzili społeczeństwo hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W tamtym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej tudzież jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są nuże z rzadka wspominane przez Boss Wola, oraz epitet Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. Dodatkowo w VIII wieku poprzednio Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących przedtem królach. O królestwie Judy mówią oraz dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala i Nabuchodonozora II.

Pod schyłek VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, tudzież w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, owszem że mianem Żydów zaczęto formułować wszystkie 12 pokoleń, a nie właśnie samych Judejczyków. Tendencja ów wolno uchwycić w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Termin jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje okazjonalnie coraz zanim niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), tymczasem w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 manto, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wieszcz Zachariasz posługuje się przedtem określając Izraelitę (8:23). Wyraz jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się wówczas w księdze Daniela (3:8.12) i jest nieraz użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).

W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), wbrew że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Propagator Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, alias Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na faktyczny stan rzeczy, że natychmiast w I wieku n.e. termin Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze epitet Hebrajczyka.

Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe opatrywanie sygnaturą, co dotyczy dodatkowo imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je w charakterze chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Pan). Żyd (Judejczyk) oznacza w takim przypadku czciciela ewentualnie chwalcę Boga Król niebios i takie nakłanianie imienia potwierdza przedstawienie z księgi Rodzaju 29:35.

Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.

Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich jak naród wybrany przez Boga Król niebios. Żydzi mieli dać początek od Abrahama, kto naokoło 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (dzisiaj Palestyna i państwo Izrael). W ciągu trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli w pierwszej chwili Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., jak poniżej wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan jak Ziemi Obiecanej przez Boga. Naokoło 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i oszczędnościowy, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (rok kalendarzowy 1003 p.n.e.).

Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwaj królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To fakt zapoczątkowało rozrzut - żydowską diasporę. Do Judei wróciła skoro przed chwilą niewielka część wysiedlonych Żydów, i to wówczas za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Pozostałość pozostała ponad Eufratem, tworząc setnie prosperującą społeczność.

Wielu uczonych uważa, że miano Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., tudzież pierwsze danie wzmianki o Izraelu w charakterze państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.

Żydzi w diasporze

Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie naokoło roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.

Palestyńska więzy żydowska przez kolejne stulecia podlegała, społem z całym krajem, władzy królestwo perskiego, od tego czasu Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i do nogi syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się intencjonalność narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym ognisko religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy jak wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali społeczność żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca gros Żydów harpagon nie zważając na Palestyną.

Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na nieco odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Nie zważając na rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez plus minus dubel tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna wiara - religia mojżeszowa, którego przykazania obejmowały nie dopiero co kwestie wiary, aliści do głębi regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Religia mojżeszowa stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił zapowiedź żydowskości - w przypadku Żydów wiara stricte pokryło się z narodowością.

Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym wtedy świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom królestwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, podczas gdy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują oddziaływanie teologii żydowskiej. Był to również czas żydowskiego prozelityzmu - w największym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło religia mojżeszowa jak opium dla ludu państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę podług której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali pierwsza zasada Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.

Diaspora europejska

W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (w takim razie sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd smykałka na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były właśnie korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. Wówczas największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (tym samym aszkenazim, hebr. “Rfn”). I w Polsce Żydzi na masową skalę osiedlali się od XIII wieku. Wkrótce po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.

W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie odmienny stan rzeczy - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, statystycznie cieszyli się ochroną panującego, bo jak “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, wielokrotnie z własnymi murami i władzami. Powinno się zaznaczyć, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, równie, gdy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).

W diasporze częste były akty wrogości poniżej Żydów, przede wszystkim w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one statystycznie formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Skądinąd oskarżano Żydów o mordy rytualne (materia Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się i prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie powinno się za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda wspólnota ludności (”narodowość”, “sytuacja”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów nadal idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne stosunek chrześcijan do Żydów, których stale uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a kiedy niekiedy explicite wrogie.

W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały dwa przeciwstawne koncepcje: dążność do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania zaś odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie natomiast wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a następnie do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.

Diaspory podług wielkości

Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; według badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):

• Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; powyżej jedna druga nie wypada do żadnej wspólnoty religijnej)
• Rosja: 800 000
• Francja: 606 561
• Ukraina: 500 000
• Kanada: 394 000
• Argentyna: 300 000
• Wielka Brytania: > 300 000
• Niemcy: > 220 000
• Brazylia: 130 000
• Australia: 120 000
• Republika Południowej Afryki: 106 000
• Belgia: 52 000
• Meksyk: 50 000
• Iran: 40 000
• Holandia: 40 000
• Turcja: 30 000
• Włochy: 45 000

II konflikt zbrojny światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.

Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.

W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Zastęp Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne droga kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym wspólnie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.

Insurekcja współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bajka Izraela.

W latach 1945-1948 w brytyjskiej wtedy Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael konflikt zbrojny przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Walka ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które zbiorowość międzynarodowa uznaje do teraz. Po 1967 poniżej kontrolą Izraela znajdują się także Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Brzeżek i Pas Gazy.

Obecnie Izrael zamieszkuje nad 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie naokoło 17 mln.

Przypisy

1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10

Zobacz też

   

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi

• Aszkenazyjczycy
• Sefardyjczycy
• Mizrachijczycy
• Ludy semickie
• Habiru
• Antysemityzm
• Języki żydowskie
• Historia Żydów w Polsce
• Izrael
• Światowy Zjazd Żydowski
• Judaizm

Linki zewnętrzne

• Grupa dyskusyjna Nierzeczywisty Izrael (WIL)
• Forum Żydów Polskich
• www.izrael.badacz.org
• The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
• www.joo.eu - Pagina Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina